Hình ảnh hai sinh viên Y khoa livetream dùng từ ngữ phản cảm trên mạng xã hội.

“Tiêm thuốc độc” người xem, “xếp cho bác giường trong góc và lấy ven trật ba lần”.

Những lời cợt nhả, dọa bệnh nhân của một số sinh viên Y khoa tràn ngập trên mạng xã hội đã châm ngòi cho một làn sóng phẫn nộ trong dư luận. Dù chỉ là số ít, hành vi này đã giáng một đòn mạnh vào niềm tin của công chúng về lực lượng y tế tương lai.

Không ít người đặt ra câu hỏi: “Tại sao những trí thức trẻ, được rèn luyện trong môi trường y khoa khắt khe, lại có thể vô tư thốt ra những lời lệch chuẩn như vậy?”

Giải mã tâm lý phía sau phát ngôn lệch chuẩn

Trao đổi với Tri Thức - Znews, bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, thành viên Hội Y học Dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam, người có nhiều năm nghiên cứu về tâm lý học hành vi, chỉ ra hai nguyên nhân cho câu hỏi trên.

Thứ nhất là việc xuất hiện sau màn hình và tâm lý dễ buông thả bản thân. Cụ thể, trong tâm lý học có khái niệm “hiệu ứng giải ức chế trực tuyến” - giải thích lý do con người nới lỏng các rào cản hành vi, giảm bớt sự tự kiểm soát và trở nên hung hăng hơn khi lên mạng.

Hiện tượng này bắt nguồn từ hai cơ chế chính. Đầu tiên là cơ chế “tính tàng hình”. Trong giao tiếp đời thực, chúng ta bị kiềm chế bởi ánh mắt, nét mặt và phản ứng tức thời của người đối diện. Sự tương tác vật lý này kích hoạt hệ thống thấu cảm trong não bộ.

Nhưng trên không gian ảo, rào cản này biến mất. Các sinh viên không nhìn thấy biểu cảm hoảng sợ của nạn nhân. Khi sự cọ xát vật lý bị triệt tiêu, "một lời đe dọa tước đoạt sinh mạng trở nên nhẹ bẫng; lời nói cay độc bị biến thành một trò đùa giải trí vô cảm".

Tiếp theo là cơ chế “giảm thiểu thẩm quyền”. Không gian mạng làm mờ đi các quy chế và kỷ luật. Dù đang ngồi ngay tại quầy lễ tân bệnh viện có camera giám sát, chiếc điện thoại vẫn tạo ra cảm giác đây là góc riêng tư. Các sinh viên tự lừa dối bản thân rằng những phát ngôn trên mạng không liên quan gì đến quy chế ngành y hay đạo đức ngoài đời.

Một nguyên nhân sâu xa khác là tâm lý tự bào chữa (khoa học gọi là "sự thoái lui đạo đức"). BS Hoàng cho biết đây là quá trình tái cấu trúc nhận thức phức tạp, cho phép con người thực hiện hành vi gây hại mà không hề cảm thấy cắn rứt lương tâm.

Khi gặp bình luận trái chiều hoặc thái độ khó chịu từ bệnh nhân, các sinh viên dễ kích hoạt cơ chế phòng vệ bản ngã. Các nghiên cứu chỉ ra rằng lạm dụng mạng xã hội dễ dẫn đến cơ chế đối phó sai lệch, nổi bật là tâm lý trả đũa.

Các sinh viên tự thuyết phục bản thân rằng lời dọa "tiêm thuốc độc" chỉ là sự hài hước để câu lượt tương tác. Các em cũng dùng thủ thuật đổ lỗi cho nạn nhân, cho rằng vì người bệnh sai trước, nên họ xứng đáng bị đe dọa lại. Điều này phản ánh sự chai sạn cảm xúc nghiêm trọng của giới trẻ khi tiếp xúc quá nhiều với bạo lực ngôn từ trên mạng.

Nguy hiểm hơn, sự việc còn bộc lộ tâm lý ảo tưởng rằng trí tuệ và vị thế của bản thân vượt trội hơn người khác. Hiện tượng này cộng hưởng với thiên kiến nhận thức - khi những người càng thiếu kinh nghiệm thực tế lại càng có xu hướng đánh giá quá cao vị thế và quyền lực của mình. Dù mới chỉ là sinh viên thực tập, thậm chí chưa từng trực tiếp chữa bệnh, các em lại vội vã dùng hình ảnh kim tiêm, mũi thuốc làm công cụ để thị uy.

Môi trường công nghệ không chỉ là nơi phản ánh, mà còn là yếu tố khuếch đại những sai lệch trong nhận thức và hành vi của cá nhân. Ảnh minh họa: Pexels.

Còn khoảng trống trong giáo dục Y khoa

Theo BS Nguyễn Huy Hoàng, những phút bốc đồng trên mạng đã để lại những hệ lụy kéo dài cho cả cá nhân sinh viên, ngành y lẫn cộng đồng. Sự việc cũng để lộ sự đứt gãy và chậm trễ của các cơ sở giáo dục y khoa trong việc cập nhật và thích ứng với dòng chảy của kỷ nguyên số: Chúng ta dạy 12 điều y đức áp dụng cho phòng khám vật lý, nhưng lại quên dạy sinh viên cách hành xử trên không gian ảo.

“Đã đến lúc các trường đại học đào tạo y khoa phải đưa digital professionalism (tính chuyên nghiệp kỹ thuật số - PV) vào giảng dạy chính khóa”, BS Hoàng nhận định.

Giải thích thêm, tiến sĩ, bác sĩ Nguyễn Viết Hải, giảng viên trường Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội, dẫn lại hướng dẫn của General Medical Council (Anh) và Hiệp hội các trường Y Mỹ (AAMC), trong đó, digital professionalism là việc duy trì các chuẩn mực đạo đức và hành vi nghề nghiệp trong môi trường số.

Nội dung bao gồm bảo mật thông tin người bệnh, sử dụng mạng xã hội một cách chuyên nghiệp, tránh các phát ngôn hoặc nội dung có thể làm giảm niềm tin của công chúng đối với nghề y, đồng thời xây dựng và quản lý hình ảnh nghề nghiệp của bản thân trên không gian mạng. Điểm chung của các hướng dẫn này là nhấn mạnh rằng những gì một người làm trên mạng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến niềm tin của người bệnh và uy tín nghề nghiệp.

“Nói một cách đơn giản, những điều một nhân viên y tế không nên làm trong bệnh viện thì cũng không nên làm trên Facebook, TikTok hoặc các nền tảng trực tuyến khác”, TS.BS Hải lý giải.

Theo vị giảng viên, ở Việt Nam, chúng ta đã có quy định về y đức, đạo đức nghề nghiệp và quy tắc ứng xử trong cơ sở y tế. Tuy nhiên, nội dung về hành vi nghề nghiệp trên mạng xã hội vẫn chưa được đưa vào đào tạo một cách rõ ràng và có hệ thống.

Song, TS.BS Hải cho rằng chưa nhất thiết phải mở một học phần độc lập. Nội dung này có thể được tích hợp vào các môn y đức hoặc kỹ năng tiền lâm sàng.

Quan trọng nhất, sinh viên cần được học bằng các tình huống thật, trước khi đi lâm sàng, bao gồm những tình huống như có được quay video trong bệnh viện hay không, có nên đăng ảnh mặc áo blouse trong một nội dung gây sốc không, khi nào một câu đùa trở thành phát ngôn làm tổn hại niềm tin nghề nghiệp, và hậu quả của dấu vết số có thể kéo dài như thế nào.

“Mục tiêu không phải là cấm sinh viên sử dụng mạng xã hội, mà là giúp các em sử dụng nó một cách có trách nhiệm. Sinh viên Y khoa cần được chuẩn bị không chỉ để trở thành người có chuyên môn tốt, mà còn để trở thành người biết giữ gìn niềm tin của bệnh nhân trong cả đời thực lẫn không gian số”, TS.BS Hải nói.

Tác giả: Ngọc Bích

Nguồn tin: znews.vn