Thầm lặng, bền bỉ

Ở bản Hoa Tiến 2, người ta quen gọi bà Sầm Thị Xanh bằng cái tên trìu mến “bà Xanh văn hóa”. Không chỉ bởi bà am tường chữ Thái cổ, dân ca, dân vũ, mà bởi nơi nào có hoạt động văn hóa của bản, nơi đó có bóng dáng bà Xanh. Hiện nay, bà Sầm Thị Xanh là Phó chủ tịch Hội Người cao tuổi xã Châu Tiến, Chủ tịch Hội Cựu giáo chức xã, Phó chủ nhiệm Câu lạc bộ (CLB) Bảo tồn văn hóa Thái, Chủ nhiệm CLB Liên thế hệ tự giúp nhau... Nhưng hơn tất cả, bà là người có uy tín, là chỗ dựa tinh thần của người dân trong bản.

Trước nguy cơ những giá trị văn hóa độc đáo của dân tộc Thái dần mai một, bà Xanh đã tích cực truyền dạy cho thế hệ sau. Những ngày hè, khi lũ trẻ nghỉ học, căn nhà sàn của bà Xanh lại trở thành lớp học đặc biệt. Trên sàn gỗ mát rượi, những cuốn vở trắng tinh xếp ngay ngắn, tiếng bà giảng giải từng con chữ Thái cổ vang lên trầm ấm. Bà kiên nhẫn chỉ dẫn, sửa từng nét, ý nghĩa từng ký tự, từng câu chuyện gắn với chữ viết của dân tộc mình. Không chỉ có chữ viết, những điệu xòe, làn điệu dân ca, dân nhạc Thái cũng được bà cùng CLB Bảo tồn văn hóa Thái khôi phục và lan tỏa. Những buổi tập múa diễn ra vào chiều muộn, khi nắng đã tắt sau sườn núi. Dưới sân nhà văn hóa bản, tiếng trống, tiếng chiêng vang lên rộn rã, từng vòng xòe nối dài trong tiếng cười giòn giã của già trẻ, gái trai. Bà Xanh đứng bên, ánh mắt dõi theo từng động tác, thỉnh thoảng lại nhẹ nhàng chỉnh sửa, nhắc nhở bằng giọng nói đầm ấm.

Nghệ nhân Ưu tú Sầm Thị Xanh buộc chỉ tay cho du khách đến du lịch trải nghiệm cộng đồng tại bản Hoa Tiến 2, xã Châu Tiến, tỉnh Nghệ An.

Nghệ nhân Ưu tú Sầm Thị Xanh chia sẻ: “Mỗi năm, tôi cùng CLB lại bàn với nhau cách giữ văn hóa Thái, gắn với làm du lịch cộng đồng cho bản. Mùa hè mở 5 lớp dạy chữ Thái cổ, mỗi lớp chừng 45-50 cháu, đến nay đã có 223 cháu biết đọc, biết viết chữ của ông bà. Ngoài ra, có 3 lớp dạy dân ca, dân nhạc, dân vũ, mỗi lớp khoảng 20 học viên. Thấy ngày càng nhiều cháu biết chữ và các làn điệu dân ca, tôi mừng lắm, vì biết văn hóa Thái sẽ không bị mai một nếu kiên trì, bền bỉ”.

Trên hành trình truyền dạy văn hóa Thái cho thế hệ trẻ, Nghệ nhân Ưu tú Sầm Thị Xanh không ít lần đối mặt với khó khăn. Giữa nhịp sống hiện đại, nhiều thanh thiếu niên mải mê với điện thoại, mạng xã hội, ít còn kiên nhẫn ngồi hàng giờ học từng con chữ Thái cổ hay lắng nghe những làn điệu dân ca chậm rãi. Có những lớp học thưa dần học viên, nhiều hôm bà cất công chuẩn bị mà chỉ lác đác vài em đến dự. Nhưng bà không nản chí mà kiên trì tìm cách khác. Bà nghĩ phải đưa văn hóa trở lại đời sống thường ngày. Thông qua các hoạt động biểu diễn dân ca, múa xòe phục vụ du lịch cộng đồng, qua những buổi sinh hoạt bản, lễ hội, nghi thức buộc chỉ tay, bà để giới trẻ được nhìn thấy, chạm vào và sống cùng văn hóa của chính dân tộc mình. Từ sự tò mò ban đầu, nhiều bạn trẻ chủ động hỏi bà về ý nghĩa từng điệu xòe, từng câu hát. Bằng sự cần mẫn, bền bỉ, bà Sầm Thị Xanh đã lặng lẽ gieo lại niềm tự hào văn hóa Thái cổ trong lòng thế hệ trẻ, để những giá trị tưởng như mong manh ấy tiếp tục được nối dài giữa bản làng.

Từ một CLB nhỏ ở bản Hoa Tiến 2, bằng tâm huyết và sự kiên trì, bà cùng ban chủ nhiệm đã xây dựng mô hình CLB Bảo tồn văn hóa Thái hoạt động hiệu quả, được công nhận từ cấp xã đến cấp tỉnh. Những chuyến đưa bà con trong bản đi biểu diễn, giao lưu văn hóa đã mang theo sắc màu văn hóa Thái đến với nhiều vùng đất khác. Mỗi giải thưởng đạt được không chỉ là niềm vui mà còn là động lực để bà tiếp tục hành trình giữ lửa.

Phát triển sinh kế văn hóa - du lịch

Bà Sầm Thị Xanh quan niệm, bảo tồn văn hóa không tách rời đời sống. Bà trăn trở làm sao để văn hóa trở thành sinh kế, giúp người dân sống được từ chính bản sắc của mình. Từ suy nghĩ ấy, bà cùng cấp ủy, chính quyền và bà con xây dựng Làng du lịch cộng đồng Hoa Tiến, nơi du khách có thể ngủ nhà sàn, ăn cơm lam, uống rượu cần, nghe dân ca, xem múa xòe. Với nhiều cơ sở homestay trên địa bàn, bà Xanh trở thành người dẫn chương trình, hướng dẫn viên và là nghệ nhân biểu diễn cho du khách thưởng thức các đặc sản văn hóa của người Thái.

Giữa sân nhà sàn bản Hoa Tiến 2, khi chiều buông nhẹ trên triền núi, Nghệ nhân Ưu tú Sầm Thị Xanh khoác bộ váy áo truyền thống của người Thái, mái tóc búi gọn sau vành khăn piêu rực rỡ sắc màu. Bà cất tiếng hát dân ca Thái chậm rãi, sâu lắng, âm điệu ngân dài như tiếng suối len qua ghềnh đá. Mỗi câu hát là một câu chuyện về bản làng, về tình người, về những mùa lúa nối nhau qua năm tháng. Du khách ngồi quây tròn dưới sàn nhà, lặng đi trước giọng hát mộc mạc mà giàu nội lực, thỉnh thoảng khẽ gật đầu theo nhịp. Trong ánh lửa bập bùng và hương rượu cần thoang thoảng, hình ảnh người nghệ nhân giàu trải nghiệm như chiếc cầu nối, đưa những vị khách phương xa chạm vào hồn cốt văn hóa Thái mộc mạc, chân thành và đầy cuốn hút của bản Hoa Tiến 2.

Khi câu hát dân ca Thái vừa dứt, Nghệ nhân Ưu tú Sầm Thị Xanh nhẹ nhàng bước tới bên những vị khách phương xa. Bà lấy ra những sợi chỉ nhiều màu sắc, chậm rãi buộc vào cổ tay từng người. Đôi bàn tay bà đã sạm đi theo năm tháng nhưng động tác vẫn mềm mại, nâng niu, vừa buộc chỉ vừa khẽ chúc những lời bình an, may mắn bằng tiếng Thái cổ. Du khách ngồi yên, lắng nghe, cảm nhận hơi ấm lan tỏa nơi cổ tay, như một lời gửi gắm thân tình của bản làng. Trong ánh lửa bếp bập bùng, giữa tiếng suối xa xa và mùi nếp mới thoảng trong gió, nghi thức buộc chỉ tay mộc mạc ấy khiến khoảng cách giữa người bản địa và du khách dường như tan biến, để lại ấn tượng sâu đậm về bản làng chân thành, giàu bản sắc và đầy nghĩa tình.

Trong vai trò người có uy tín của bản từ năm 2021, bà Xanh luôn lắng nghe, sẻ chia, hóa giải những khúc mắc trong cộng đồng. Bà đi đầu trong các phong trào xây dựng nông thôn mới, khu dân cư tiên tiến, vận động bà con chấp hành chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước. Ở đâu cần tiếng nói chung, ở đó có sự hiện diện lặng lẽ nhưng vững chãi của bà.

Đặc biệt, năm 2023, bà đứng ra thành lập CLB Liên thế hệ tự giúp nhau, quy tụ người cao tuổi, phụ nữ, thanh niên, học sinh cùng tham gia. CLB không chỉ giúp nhau giữ gìn văn hóa mà còn hỗ trợ phát triển kinh tế, chia sẻ kinh nghiệm làm ăn, chăm sóc đời sống tinh thần cho các thế hệ trong bản.

Những đóng góp âm thầm ấy đã được ghi nhận bằng nhiều phần thưởng cao quý. Năm 2022, bà Sầm Thị Xanh vinh dự được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú. Những năm sau đó, bà tiếp tục đón nhận Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ, là điển hình tiêu biểu trong phong trào thi đua yêu nước của tỉnh Nghệ An.

Đánh giá về vai trò của Nghệ nhân Ưu tú Sầm Thị Xanh trong định hướng phát triển du lịch cộng đồng, đồng chí Trần Việt Đức, Phó chủ tịch UBND xã Châu Tiến nhấn mạnh: “Có thể khẳng định rằng, Nghệ nhân Ưu tú Sầm Thị Xanh là người giữ lửa, gìn giữ hồn cốt văn hóa dân tộc Thái. Những đóng góp bền bỉ của bà không chỉ giúp lưu giữ các giá trị văn hóa truyền thống mà còn tạo nên nét riêng, độc đáo, trở thành nền tảng để phát triển du lịch cộng đồng bền vững. Chỉ trong một năm qua, hàng trăm nghìn lượt du khách trong và ngoài nước đã tìm đến bản Hoa Tiến 2 để trải nghiệm không gian văn hóa bản địa, góp phần thúc đẩy kinh tế-xã hội của địa phương”.

Chiều xuống trên bản, khói bếp lại lan nhẹ trên mái nhà sàn. Bà Sầm Thị Xanh khép lại buổi đón khách đến du lịch trải nghiệm ở bản Hoa Tiến 2 bằng nụ cười hồn hậu. Giữa dòng chảy hiện đại, bà như ngọn lửa nhỏ, lặng lẽ mà bền bỉ thắp sáng và giữ ấm hồn văn hóa Thái cho bản làng hôm nay và mai sau.

Tác giả: Hoàng Hoa Lê

Nguồn tin: qdnd.vn